Tradycja posypywania głów popiołem na znak pokuty pojawiła się w VIII w. W XI w. Papież Urban II uczynił go obowiązującym zwyczajem w całym Kościele. Równocześnie postanowiono, że popiół będzie pochodził z palm poświęconych w Niedzielę Palmową z ubiegłego roku.
W Środę Popielcową obowiązuje post ścisły. Tego dnia kapłan czyni popiołem znak krzyża na czołach wiernych i wymawia przy tym słowa: „Z prochu powstałeś i w proch się obrócisz” lub: ”Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię”.
Zgodnie z nakazem zawartym w IV przykazaniu kościelnym należy zachowywać nakazane posty i wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych, a w okresie pokuty powstrzymywać się od udziału w zabawach. W Kościele powszechnym post i wstrzemięźliwość obowiązują w Środę Popielcową oraz w Wielki Piątek, a dniami pokutnymi są piątki całego roku oraz rozpoczynający się czas Wielkiego Postu.
